ส่วนต่าง ๆ ของกล้วยไม้

ในการที่จะเราจะสามารถปลูกเลี้ยงกล้วยไม้ได้ดีนั้น จำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องศึกษาหาความรู้ เรื่องกล้วยไม้ให้กว้างขวางพอสมควร เราควรจะได้ทราบถึงส่วนต่าง ๆ ของกล้วยไม้พอเป็นสังเขปดังนี้

ลักษณะทั่วไปของกล้วยไม้

กล้วยไม้ เป็นพืชสามัญที่มีส่วนต่าง ๆ สมบูรณ์ เช่น เดียวกันกับพืชอื่น ๆ ที่พบเห็นอยู่ทั่วไป คือ มี ต้น ราก ใบ ดอก และผล  กล้วยไม้เป็นพืชในจำพวกใบเลี้ยงเดี่ยว เช่นเดียวกับ หญ้า กล้วย อ้อย ว่านต่าง ๆ ลักษณะที่พอจะสังเกตเห็นได้ชัดเจนสำหรับพืชจำพวกนี้ก็คือ มีใบซึ่งเส้นใบขนานกันตามความยาวของใบ หากวิเคราะห์ส่วนที่เป็นลำต้นโดยการตัดดอกดู จะพบว่าเนื้อในของลำต้นเสมอกันโดยตลอด ไม่มีแก่นไม้ ไม่มีการแบ่งแยกเป็นเปลือกไม้และเนื้อไม้ อย่างพืชใบเลี้ยงคู่ เช่น กุหลาบ ชบา พุทรา ฯลฯ  รากของกล้วยไม้ไม่มีรากแก้ว แต่มีระบบราก เช่น เดียวกับอ้อย ขิง ข่า และ ยังมีกล้วยไม้ไม่น้อยชนิดที่มีระบบรากเป็นรากอากาศ และอาศัยอยู่ตามกิ่งของต้นไม้ใหญ่ ๆ ในป่า หากจะนำเอาลักษณะสิ่งต่าง ๆ ของกล้วยไม้แต่ละส่วนมาศึกษาได้ดังนี้

ลักษณะต้นกล้วยไม้

เนื่องจากกล้วยไม้เป็นพืชวงศ์ใหญ่ จึงมีวิวัฒนาการอย่างกว้างขวาง และมีขอบเขตคลุมเอาพืชไว้หลายร้อยสกุล ลักษณะของพืชในวงศ์นี้จึงแตกต่างกันอย่างกว้างขวางด้วย ดังนั้นลำต้นกล้วยไม้จึงมีลักษณะ และนิสัยที่แตกต่างกันไปอย่างเด่นชัด จึงได้แบ่งแยกประเภทของลำต้นกล้วยไม้ให้เห็นเด่นชัดดังนี้

กล้วยไม้ซึ่งมีลักษณะเป็นลำต้นปกติ

เป็นกล้วยไม้ซึ่งมีลักษณะเป็นลำต้นปกติ คือ มีข้อ มีปล้อง ตามแบบของลำต้นพืชใบเลี้ยงเดี่ยวทั่ว ๆ ไป ส่วนเหนือที่ติดกับข้อจะมีตาที่จะแยกเป็นหน่ออ่อน กิ่งอ่อน หรือช่อดอก ก็ได้  ลำต้นกล้วยไม้ประเภทนี้จะเห็นได้จากกล้วยไม้ในประเภทโมโนโพเดี้ยล (Monopodial) คือกล้วยไม้ที่มีการเจริญเติบโตออกไปทางส่วนยอดเรื่อย ๆ โดยไม่มีขอบเขตจำกัด เช่น แวนด้า, เอื้องกุหลาบชนิดต่าง ๆ เป็นต้น

ภาพที่ 1 : ตัวอย่างกล้วยไม้ที่การเจริญ และรูปทรงแบบโมโนโพเดี้ยล

1. ราก (root)
2. ใบอ่อน และยอดอ่อน (young leaf and terminal)
3. ช่อดอกเจริญออกจากด้านข้างของลำต้น (lateral inflorescence)
4. ดอก (flower)

ภาพที่ 2 : ตัวอย่างกล้วยไม้ที่การเจริญ และรูปทรงแบบโมโนโพเดี้ยล

แอสโคเซ็นด้า เมด้าอาโนลด์ (Ascocenda Meda Arnold)

1. ราก (root)
2. กาบใบหุ้มห่อลำต้น (leaf sheath)
3. ใบ (leaf)
4. ช่อดอก (inflorescence)
5. ใบอ่อนและยอด (young leaf and terminal)
6. ดอก (flower)
7. ก้านช่อเกิดจากข้อด้านข้างของลำต้น

กล้วยไม้ประเภทที่ไม่มีลักษณะเป็นลำต้นปกติ

กล้วยไม้ประเภทนี้ จะมีลักษณะผิดเพี้ยนไปจากลำต้นปกติ เนื่องจากการที่ต้องปรับตัวให้เข้ากับสภาพสิ่งแวดล้อม โดยมีตาสามารถแตกหน่อ หรือแทงช่อดอกออกจากส่วนอื่น จะมีส่วนที่ทำหน้าที่แทนลำต้น หรือเรียกได้ว่าเป็นลำต้นที่เปลี่ยนแปรสภาพก็ได้ และเมื่อสภาพเปลี่ยนไปเราก็เรียกชื่อเปลี่ยนไปเช่นกัน เช่น กล้วยไม้ประเภทที่มีการเจริญเติบโต และรูปทรงเป็นชิมโพเดี้ยล (sympodial) เป็นกล้วยไม้ที่เจริญไปตามแนวนอนด้วยเหง้า (rhizome) เช่นกล้วยไม้ในสกุลคัทลียา สกุลเด็นโดรเบี้ยม (หวาย) สกุลเอพิเด็นดรั้ม และออนซิเดี้ยม เป็นต้น

ภาพที่ 3 : กล้วยไม้ที่เจริญเติบโตและรูปทรงแบบ ซิมโพเดี้ยล (Sympodial)

ซึ่งจะมีเหง้า นอนทอดไปตามเครื่องปลูก มีข้อและปล้อง เสมือนลำต้น ทิศทางของยอดอ่อนอยู่ด้านที่แตกหน่อ

กล้วยไม้ประเภทนี้หากเราดูเพียงผิวเผินอาจจะคิดว่าส่วนที่ชูใบขึ้นมาจากพื้นซึ่งกล้วยไม้นั้นขึ้นอยู่คือ ลำต้น ตามหลักแล้ว ส่วนที่เป็นลำต้น น่าจะเป็นส่วนที่เจริญต่อ ๆ ไปได้โดยมีส่วนยอดแตกใบอ่อน ยอดอ่อนต่อไป แต่หน่อของซิมโพเดี้ยม เช่นคัทลียา หรือหน่อของหวาย ที่ตั้งขึ้นจากพื้นนั้น เมื่อสุดแล้วไม่เจริญต่อไปอีก ส่วนที่เจริญแตกยอดต่อไปเรื่อย ๆ ก็คือส่วนที่มักจะนอนราบอยู่กับพื้นซึ่งกล้วยไม้นั้นขึ้นอยู่ ซึ่งจะเห็นได้จากการแตกหน่อ ส่งก้านชูใบขึ้น เมื่อใบคลี่เต็มที่แล้วก็จะแตกหน่อใหม่ ส่งใบใหม่ขึ้นมาอีก ดังนั้นยอดที่แท้จริงของกล้วยไม้ประเภทซิมโพเดี้ยลก็คือส่วนที่แตกหน่อใหม่ ซึ่งจะนอนราบอยู่กับพื้น  เราสามารถสรุปได้ว่า เหง้า คือส่วนที่ทำหน้าที่เป็นลำต้นของกล้วยไม้ในประเภทซิมโพเดี้ยม กล้วยไม้หลายสกุลหลายชนิดในประเภทนี้มีส่วนก้านใบที่อวบอ้วน เก็บน้ำเก็บอาหารได้มาก ซึ่งเราเรียกชื่อส่วนนี้โดยเฉพาะ “ลำลูกกล้วย” และส่วนลำลูกกล้วยนี้ยังมีข้อปล้อง มีตา อาจจะแตกเป็นหน่อ เกิดเป็นเหง้าเล็ก ๆ เจริญเติบโตเป็นระบบซิมโพเดี้ยมใหม่ต่อไปได้อีก

สรุปจาก : หนังสือเรื่อง “กล้วยไม้” โดยศาสตราจารย์ระพี สาคริก

นิยามคำว่ากล้วยไม้

ใครรุ้บ้างว่ากล้วยไม้คือ อะไร
ใครที่ไม่เคยเลี้ยงอาจคิดว่า
ก็ดอกไม้ที่นำมาไหว้พระไง
แฺฮะ ๆ ใช่ครับ แต่มันไม่หมดครับ มันมีอีกหลาย ๆ อย่างครับ
นิยามคำว่ากล้วยไม้